Trái Tim Con Người

Trong những suy tư về con người lịch sử, Gioan Phaolô không chỉ nhắc lại lời Đức Kitô về ngoại tình trong tâm hồn, mà ngài còn đề cập đến ngoại tình gần hai trăm lần trong suốt chu kỳ giáo huấn này, mỗi tuần một lần, dần dần đi sâu hơn! Nhưng tại sao có sự nhấn mạnh ấy, và tại sao Đức Giêsu lại quan tâm nhiều đến điều xảy ra trong trái tim hơn là đến những hành động bên ngoài nơi thân xác?

Đức Giêsu bận tâm về trái tim, bởi vì ai chiếm được trái tim (tình yêu hay dục vọng, Thiên Chúa hay ma quỷ) thì cũng chiếm được trí khôn, ánh mắt, thân xác và linh hồn… cho đến muôn đời. Hành động luôn xuất phát từ trái tim và vận mệnh con người được định hình bởi hành động của mình. Đức Giêsu bận tâm về trái tim vì chính nơi đó chúng ta biết và sống ý nghĩa hôn nhân của thân xác. Điều hệ trọng ở đây là ý nghĩa của cuộc sống: sống theo hình ảnh và giống như Thiên Chúa.¹⁰⁸

Trái tim con người đã trở thành “chiến trường giữa tình yêu và dục vọng lệch lạc (concupiscence).”¹⁰⁹ Càng để dục vọng thống trị trái tim, ta càng ít kinh nghiệm được ý nghĩa hôn nhân của thân xác, và càng trở nên kém nhạy bén trước tha nhân như là quà tặng.¹¹⁰ Chúng ta bắt đầu nhìn người khác như đối tượng để dùng thay vì như nhân vị để yêu thương, và chúng ta đánh mất ý thức rằng tha nhân được tạo dựng cho chính họ, chứ không phải cho chúng ta.¹¹¹

Cách một người nhìn người khác là điều quan trọng, bởi ánh nhìn biểu lộ điều có trong lòng. Qua ánh nhìn, chúng ta bộc lộ con người thật của mình.¹¹² Trong thư về phẩm giá và ơn gọi của người nữ, Đức Gioan Phaolô II viết: “Mỗi người đàn ông phải nhìn lại chính mình để xem liệu người phụ nữ — được trao phó cho anh như một người chị em trong nhân loại, như một người phối ngẫu — có phải đã trở thành trong lòng anh một đối tượng ngoại tình hay không.”¹¹³

Đức Giáo Hoàng thừa nhận rằng lời Đức Kitô về ngoại tình trong tâm hồn thật nghiêm khắc, và nó đòi chúng ta phải xét lại những hành vi nội tâm, động cơ, và thúc đẩy của mình.¹¹⁴ Ngài giải thích: “Con người nội tâm đã được Đức Kitô mời gọi đạt được sự đánh giá chín chắn và trọn vẹn, giúp họ phân biệt và phán định những xung động khác nhau của chính tâm hồn mình. Và cần phải nói thêm rằng nhiệm vụ này có thể thực hiện được và quả thật xứng hợp với con người”.¹¹⁵

Dù những lời của Đức Kitô về ngoại tình trong tâm hồn mang tính đòi hỏi, nhưng chúng không phải là lời kết án, mà là một lời kêu gọi. Lời Người không chỉ là một nhiệm vụ, mà còn là một ân huệ. Khi nhắc lại lời của Đức Kitô, Đức Giáo Hoàng đang nhắc nhớ Giáo Hội rằng, giữa những đổ vỡ, những nết xấu và ý chí yếu nhược của chúng ta, lời kêu gọi yêu thương vẫn sâu xa hơn bản năng muốn sử dụng người khác. Dù trái tim ta có bị đè nặng bởi gánh nặng tội lỗi, trong nó vẫn còn âm vang của vườn Địa Đàng.

Gioan Phaolô nhấn mạnh rằng ý thức về tội lỗi của mình là điểm khởi đầu cần thiết cho con người lịch sử, và là điều kiện để vươn tới nhân đức, sự thanh sạch của trái tim và sự hoàn thiện.¹¹⁶ Một cảm nhận chung chung về khuyết điểm sẽ không đủ. Như Gioan Phaolô ghi nhận, Đức Kitô “cho thấy phải đi sâu đến mức nào, những góc thẳm sâu nhất của trái tim con người cần phải được tỏ lộ hoàn toàn, để trái tim này có thể trở thành nơi mà lề luật được ‘ứng nghiệm.’” ¹¹⁷

Khi nói “ứng nghiệm”, Đức Giáo Hoàng không muốn nói đến việc giữ các quy tắc tôn giáo một cách hoàn hảo chỉ ở bề ngoài. Trái lại, tình yêu mới là sự ứng nghiệm của lề luật. Khi một người khám phá lại ý nghĩa hôn nhân của thân xác, người ấy có thể diễn tả điều này qua “sự tự do nội tâm của việc hiến trao.”¹¹⁸

Nếu những động lực sâu xa nhất của trái tim bị điều khiển bởi sự thiếu vắng tình yêu — tức là tội lỗi — thì ta không còn tự do để yêu thương hay để trao ban chính mình. Khi ấy lề luật luân lý sẽ chỉ xuất hiện như một gánh nặng từ bên ngoài, hạn chế tự do. Nhưng khi ta nhận ra rằng chính xiềng xích nội tâm của tội lỗi mới là điều giới hạn tự do để yêu thương, ta sẽ ước ao chiến đấu chống lại chúng và cảm nghiệm được sự giải thoát thật sự. Dù điều đó đòi hỏi ta phải nghiêm khắc với trái tim và thân xác mình, nhưng tình yêu chân thật không bao giờ sợ hy sinh.¹¹⁹

108 Cf. TOB 49:5.
109 TOB 32:3.
110 Cf. TOB 32:3.
111 Cf. TOB 32:5.
112 Cf. TOB 39:4.
113 Mulieris Dignitatem, 14.
114 Cf. TOB 48:3.
115 TOB 48:4.
116 Cf. TOB 49:7.
117 TOB 43:5.
118 TOB 43:6.
119 Cf. TOB 43:5.